Tip de redactie

Wat zijn je gegevens?
Over welk onderzoek gaat het?
Wat is je tip?
Voeg een document toe (optioneel)

Via bovenstaand formulier mail je jouw tip direct naar de redactie.

We zijn ook te bereiken op onze tiplijn:

035-6719794

Stuur je liever een mail, dan kan dat op:

demonitor@kro-ncrv.nl

Een tip per post kan naar:

KRO-NCRV
t.a.v. De Monitor,
Postbus 25000
1202 HB Hilversum

Zorgvuldig en anoniem

We lezen alle tips zorgvuldig en zullen indien nodig contact met je opnemen als wij meer informatie kunnen gebruiken. Wij zullen onze bronnen altijd beschermen. Indien gewenst dragen wij zorg voor jouw anonimiteit.

Lokaal bestuur

Zorgen over rechtspositie burgers door nieuwe omgevingswet

17 mei 2017, 18:00 - Niels van Nimwegen
Foto: ANP

Je stapt naar de gemeente omdat je last hebt van stank of geluidsoverlast van een nabijgelegen bedrijf, en voor je het weet zit je ’s avonds dikke pakken milieuwetgeving door te nemen. Als er één rode draad door ons dossier Lokaal Bestuur loopt, dan is dit het wel: omgevingsrecht is erg ingewikkeld, zeker voor burgers die zonder ervaring een handhavingsverzoek moeten indienen. De nieuwe Omgevingswet moet daar een einde aan maken. Minder regels en meer ruimte voor initiatief. Dat klinkt goed, maar achter de schermen groeien de zorgen over de rechtspositie van burgers.

‘Verschuilen achter procedures is de doodsteek voor de democratie’

‘Als ik zie hoeveel energie en stress het mij heeft gekost om ons verzoek aanhangig te maken, dat heeft echt een enorme impact gehad’, verzuchtte tipgever Thea Engeltjes toen we haar opzochten. Drie jaar strijd over geluidsoverlast van een nabijgelegen bedrijf is haar niet in de koude kleren gaan zitten. De gemeente wil niet ingrijpen en het is aan Engeltjes om gaten te schieten in die afwijzing.

‘Ik heb avond na avond zitten studeren. Je moet je verdiepen in akoestisch onderzoek, in milieuwetgeving, lokale verordeningen, maatwerkvoorschriften. Elke brief bevat weer termen die je niet kent en je moet dus heel diep in allerlei wetgeving duiken, die alleen maar moeilijker lijkt te worden. Je graaft jezelf helemaal in, ten koste van jezelf en je gezin.’

In de uitzending van 12 maart volgden we provinciaal toezichthouder Jacques van Ingen die zich verdiepte in het geschil tussen Thea Engeltjes en haar gemeente.

Omgevingswet

Het moet makkelijker worden voor burgers als Thea Engeltjes. In 2019 worden 26 afzonderlijke wetten omgevormd tot één nieuwe omgevingswet. Minder regels en meer ruimte voor initiatief, zo is op de website van de rijksoverheid te lezen. Maar is dat wel zo? Achter de schermen begint de kritiek los te komen. Juist die ene nieuwe wet is complex en zou het voor burgers als Engeltjes in de toekomst wel eens veel moeilijker kunnen maken om hun gelijk te halen. Zo ontvangen we een waarschuwende mail van Harry Landeweerd, die als jurist werkt voor een regionale omgevingsdienst.

‘Eigenlijk trekt het Rijk zich terug uit lokale kwesties door het lokaal bestuur ook de mogelijkheid te geven om eigen normen te stellen op gebied van bijvoorbeeld geluid en geur. Burgers worden daarmee vogelvrij ten opzichte van een lokaal bestuur dat de bevoegdheid krijgt om te beslissen over hun beschermingsniveau. Een bestuursrechter toetst namelijk nooit of het bevoegd gezag een goed besluit heeft genomen, maar alleen of het bestuur binnen de toegekende bevoegdheid is gebleven. Als die bevoegdheid heel erg ruim is, zoals de omgevingswet die geeft, dan komt het lokaal bestuur daar altijd mee weg.’

Vertrouwen

Na 25 jaar in het vak weet Landeweerd wel hoe de hazen lopen en dat is één van de redenen dat hij zich zorgen maakt. ‘Wethouders handhaven liever niet, dat is gewoon zo. Het is ingewikkeld en het maakt je niet populair. Bestuurders willen liever dingen realiseren dan afbreken en de nieuwe wet geeft ze veel meer escapes om af te zien van handhaving.’

Dat heeft volgens de jurist alles met het basisontwerp van de omgevingswet te maken, waarin het begrip ‘vertrouwen’ de rode draad vormt. Vertrouwen tussen de overheid en bedrijven bijvoorbeeld, maar ook tussen gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders. In plaats van een bestemmingsplan stelt de raad voortaan een omgevingsplan op, een soort allesomvattend document waarin de verschillende functies van gebieden en de daar geldende milieuvoorschriften zijn opgenomen. De raad kan er voor kiezen de ruimtelijke invulling te delegeren naar het college van burgemeester en wethouders. Het gemeentebestuur krijgt dan meer bevoegdheden om te bepalen wat wel en niet mogelijk is. Maar dat niet alleen, er mag daarbij afgeweken worden van landelijke regels op gebied van milieubescherming.

Landeweerd: ‘Stel, een milieuhinderlijk bedrijf wil zich vestigen naast een woonwijk. Dan is het nu zo dat er landelijk geldende richtlijnen zijn die voorschrijven hoe groot die afstand moet zijn, afhankelijk van het soort industrie en het soort overlast. Wil je daar als gemeente van afwijken, dan moet je met een behoorlijk goede onderbouwing komen, want anders sneuvelt het bij de rechter. Vanaf 2019 kunnen gemeenten zelf invulling geven aan dat soort normen, dus kun je je als burger niet meer beroepen op regels die nu nog voor iedereen gelden. Dat gaat een succesvolle gang naar de rechter heel erg moeilijk maken, niet in de laatste plaats omdat een gemeente die normen ook achteraf kan aanpassen. Zo lang dat maar door het bevoegd gezag gebeurt, is het lastig voor een rechter om daar aan te tornen.’

Burgers worden vogelvrij ten opzichte van een lokaal bestuur dat de bevoegdheid krijgt om te beslissen over hun beschermingsniveau.

Harry Landeweerd, jurist Omgevingsgdienst de Vallei

Legaliseren

Juist de nieuwe wet legt dus nog meer macht bij gemeente om te bepalen of er opgetreden moet worden als er overlast ontstaat. Dat roept de vraag op: Is dat vertrouwen per definitie gerechtvaardigd? Neem bijvoorbeeld Leudal, waar we in de vorige uitzending bij stilstonden. Een typische plattelandsgemeente, waar de invloed van veehouders op het ruimtelijk beleid in het verleden zeer groot is gebleken. Boeren die het niet zo nauw namen met de regels konden in praktijk rekenen op steun van wethouders die - in plaats van op te treden tegen overtredingen van bouw- en milieuvoorschriften - nogal eens het pad van legalisatie bewandelden. Zelfs als daar een bestemmingsplanwijziging voor nodig was.

‘In Leudal zijn regels nauwelijks regels’

Na enkele rechtszaken die bewoners aanspanden over overlast doet de nieuwe wethouder nu onderzoek, waaruit zal moeten blijken of een deel van die illegaal ontplooide activiteiten alsnog moeten worden teruggeschroefd. De algemeen geldende geur-, geluid- en emissienormen zijn daarbij leidend. Maar tegelijkertijd werkt Leudal ook aan de toekomst. Als zgn. pilot-regio mag de Leudal nu al werken met de verruimde mogelijkheden van de nieuwe omgevingswet. In een interne notitie over de mogelijkheden die dit biedt voor bijvoorbeeld de intensieve veehouderij lezen we:

‘Afwijken van het basisbeschermingsniveau legt het college ter verantwoording voor aan de gemeenteraad. Dat levert voordelen op: de gemeente Leudal kan per gebiedstype tot op zekere hoogte zelf de gewenste kwaliteit voor onder meer geluid, lucht, geur, water en natuur bepalen. (…) Globale landelijke regels moeten lokaal maatwerk mogelijk maken, zonder alles dicht te timmeren vanwege behoefte aan houvast.’

‘Het vertrouwen dat de basis moet vormen voor deze nieuwe regelgeving is er wat mij betreft niet’, aldus woordvoerder Ton van de Wiel namens de bewonersgroep uit onze uitzending. ‘Juist de gemeente is in het verleden een hele onbetrouwbare partner geweest voor ons. Ik maak daarom me erg zorgen over wat dit voornemen betekent voor onze leefomgeving.’

Woordvoerder Ton van de Wiel nam Teun in de uitzending van 30 april mee naar wat hij een typisch voorbeeld noemde van lankmoedig gemeentebeleid: een grote mestvergister die deels zonder vergunningen is uitgebreid.

‘High trust, high penalty’

‘Het nieuwe beleid gaat uit high trust - high penalty. Dus krijg je het vertrouwen van de gemeente, dan is de straf ook extra zwaar als je dat vertrouwen schaadt. Maar ik moet dat nog zien’, reageert jurist Landeweerd. ‘Wethouders kijken ook naar werkgelegenheid en kunnen dat zo meteen dus afwegen tegen het beschermingsniveau van burgers. Omdat ze die bevoegdheid hebben, wordt dat heel moeilijk te toetsen bij een rechter. Ik denk dat dit iets is om je zorgen over te maken.’

Een interessante richting voor ons vervolgonderzoek? Of wordt de soep niet zo heet gegeten? We zijn benieuwd naar jouw input. Mail ons op demonitor@kro-ncrv.nl, want je weet: ons onderzoek begint bij jou!

Toon reacties
Reageer